संत गाडगे महाराज जयंतीनिमित्त त्यांच्या संपूर्ण जीवनकार्यावर विशेष संपादकीय — स्वच्छता, अंधश्रद्धा निर्मूलन, शिक्षण आणि समाजसेवेची प्रेरणादायी गाथा. लेखनी बुलंद – सत्याची लेखणी, जनतेचा आवाज.
संत गाडगे महाराज — हे नाव उच्चारले की डोळ्यांसमोर येते ते एका साध्या, फाटलेल्या कपड्यांतील, हातात झाडू घेतलेल्या संताचे चित्र. पण हा केवळ संत नव्हता; तो समाजसुधारक, अंधश्रद्धाविरोधी योद्धा आणि स्वच्छतेचा अग्रदूत होता.
आज संपूर्ण महाराष्ट्र राज्यात संतपरंपरेतील एक तेजस्वी नाव — संत गाडगे महाराज — यांच्या जयंतीनिमित्त अभिवादन केले जात आहे. त्यांचे मूळ नाव डेबूजी झिंगराजी जानोरकर. जन्म 23 फेब्रुवारी 1876 रोजी अमरावती जिल्ह्यातील शेंडगाव येथे झाला. साध्या कुटुंबात जन्मलेल्या या महापुरुषाने आयुष्यभर समाजसेवा, स्वच्छता, अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि समतेचा संदेश दिला.
🧒 बालपण आणि प्रारंभीचे जीवन
लहानपणापासूनच कष्ट, अभाव आणि संघर्ष यांचा अनुभव त्यांनी घेतला. औपचारिक शिक्षण फारसे मिळाले नाही, परंतु जीवनानेच त्यांना मोठे शिक्षण दिले. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असल्यामुळे त्यांनी लहान वयातच श्रमाची कास धरली.
त्यांच्या मनात अन्याय, अज्ञान आणि अस्वच्छतेविरुद्ध बंड होते. समाजातील विषमता आणि जातीभेद त्यांना अस्वस्थ करीत होते. त्यांनी ठरवले — आयुष्य स्वतःसाठी नव्हे, तर समाजासाठी जगायचे.
शिक्षणाची संधी नव्हती; पण जीवनानेच त्यांना मोठा धडा दिला — “माणुसकी हाच खरा धर्म.”
🧹 स्वच्छतेचा क्रांतिकारी संदेश
गाडगे महाराज जिथे जिथे गेले, तिथे त्यांनी प्रथम हातात झाडू घेतला. गावात प्रवेश करताच मंदिर किंवा चावडीवर प्रवचन न करता ते रस्ते, विहिरी, गटारे साफ करत. त्यांच्या या कृतीतूनच त्यांनी संदेश दिला — “स्वच्छता हीच खरी पूजा.”
आज देशभर राबवली जाणारी स्वच्छता मोहीम ही त्यांच्या विचारांचीच आधुनिक अभिव्यक्ती आहे. त्यांनी लोकांना सांगितले की देवळात नारळ फोडण्यापेक्षा गाव स्वच्छ ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडांपेक्षा स्वच्छता, शिक्षण आणि मानवता यांना त्यांनी प्राधान्य दिले.
⚖️ सामाजिक समतेसाठी लढा
गाडगे महाराजांनी जातीभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक अन्याय यांचा तीव्र निषेध केला. त्यांच्या कीर्तनातून ते स्पष्ट सांगत — “माणूस मोठा त्याच्या कर्माने; जन्माने नव्हे.”
त्यांच्या प्रवचनात कठोर शब्द असत, पण ते समाजजागृतीसाठी आवश्यक होते. त्यांनी लोकांना प्रश्न विचारायला शिकवले. अंधानुकरण टाळा, विवेकबुद्धी वापरा, असा त्यांचा आग्रह होता.
🏥 शिक्षण आणि धर्मशाळांची उभारणी
गाडगे महाराजांनी अनेक धर्मशाळा, वसतिगृहे, आश्रम आणि शाळा उभारल्या. गरीब आणि वंचित मुलांसाठी त्यांनी शिक्षणाची दारे उघडली.
त्यांनी जमवलेली देणगी स्वतःसाठी कधी वापरली नाही. सर्व निधी समाजकार्याकरिता दिला. त्यांच्या नावाने आज महाराष्ट्रात अनेक शैक्षणिक संस्था आणि योजना सुरू आहेत.
गाडगे महाराजांनी आपल्या आयुष्यात अनेक धर्मशाळा, विद्यार्थी वसतिगृहे आणि गौशाळा उभारल्या. त्यांनी जमा केलेला प्रत्येक पैसा समाजकार्यासाठी खर्च केला. स्वतः मात्र साधे वस्त्र, पायात चप्पलही नाही — असा त्यांचा वेश असे.
त्यांनी अमरावती, अकोला, नाशिक, पुणे आदी ठिकाणी धर्मशाळा बांधल्या. प्रवाशांना आणि गरजू विद्यार्थ्यांना राहण्याची सोय उपलब्ध करून दिली. शिक्षण हाच खरा विकासाचा मार्ग आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.
Sant Gadge Baba Amravati University हे त्यांच्याच कार्याची साक्ष देणारे उदाहरण आहे.
🎤 कीर्तनातून समाजजागृती
त्यांचे कीर्तन हे केवळ धार्मिक नव्हते; ते सामाजिक प्रबोधनाचे माध्यम होते. ते विनोद, उदाहरणे आणि उपरोधिक शैली वापरून लोकांना जागे करत. लोकांना त्यांच्या शब्दांत सत्य दिसत असे.
त्यांनी दानधर्म केला, पण कधीही स्वतःसाठी काही साठवले नाही. त्यांचे जीवनच त्यांचा संदेश होता.
🌟 साधेपणा आणि त्याग
गाडगे महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व विलक्षण होते. साधे वस्त्र, खांद्यावर जुनी चादर, हातात झाडू — एवढीच त्यांची ओळख. त्यांनी कधीही सत्ता, प्रसिद्धी किंवा संपत्तीचा मोह ठेवला नाही.
20 डिसेंबर 1956 रोजी त्यांचे निधन झाले. पण त्यांनी दिलेला स्वच्छता, समता आणि सेवा यांचा संदेश आजही तितकाच जिवंत आहे.
🏛️ आजच्या काळातील संदर्भ
आज आपण आधुनिकतेकडे वाटचाल करत असताना, समाजात अजूनही अस्वच्छता, अंधश्रद्धा आणि विषमता दिसून येते. गाडगे महाराजांचा संदेश केवळ जयंतीपुरता मर्यादित न ठेवता तो आचरणात आणणे हीच खरी आदरांजली ठरेल.
स्वच्छता ही सवय व्हावी, शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहोचावे, आणि माणूसकी जपली जावी — हा त्यांचा मूलमंत्र आजही मार्गदर्शक आहे.
✍️ संपादकीय मत
संत गाडगे महाराजांनी शिकवले की समाजपरिवर्तन हे शब्दांनी नव्हे, तर कृतीने होते. त्यांनी स्वतः झाडू हातात घेऊन दाखवले की खरा धर्म म्हणजे सेवा.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण प्रत्येकाने स्वतःला प्रश्न विचारूया —
आपण आपल्या परिसराची स्वच्छता राखतो का?
अंधश्रद्धेविरुद्ध आवाज उठवतो का?
समतेचा विचार कृतीत आणतो का?
जर या प्रश्नांची उत्तरे सकारात्मक झाली, तरच गाडगे महाराजांच्या कार्याला खरी आदरांजली ठरेल.
© 2026 लेखनी बुलंद. सर्व साहित्य स्वतंत्र संपादकीय निर्मिती असून कॉपीराइट अंतर्गत संरक्षित आहे. पूर्वपरवानगीशिवाय पुनर्मुद्रण निषिद्ध.